Jan Hus – zniekształcenie postaci na przestrzeni epok

 

Pomník Jana Husa, Praha | Autor: publicdomainimages | Źródło: Creazilla

Hus i husytyzm

Jan Hus jest jedną z najważniejszych oraz najbardziej znanych postaci historycznych Republiki Czeskiej. Uważany jest za bodziec zmian w czeskim społeczeństwie, chociaż nie był jedynym, którego działania zmierzały do zmiany Kościoła Katolickiego. Przed nim byli również Konrad Waldhausen, Jan Milicz z Kromieryża oraz Tomasz Štítný, ale to właśnie śmierć Husa 6 lipca 1415 roku stała się motorem napędowym dla ruchu husyckiego i jego działań. Patrząc jakie znaczenie, nawet obecnie, miał i ma Hus dla czeskiej historii oraz kultury, można zastanawiać się, czy był on jedynie duchownym, czy może liderem. Można również zadać pytanie, czy obecnie Jan Hus jest tylko postacią historyczną, czy może czymś więcej – symbolem, a co za tym idzie, czy husytyzm pozostał w swoich założeniach niezmienny od swojego powstania?

Husytyzm nie powstał wyłącznie dzięki Husowi. Była to odpowiedź na piętrzące się problemy, które dotykały ludność. Jedną z przyczyn buntu był fiskalizm kościelny, który przejawiał się sprzedawaniem odpustów oraz kupowaniem stanowisk kościelnych. Hus krytykował te działania w swoich pracach, między innymi w dziele Knížky o svatokupectví. W tym wywodzie udowodnił, że papież może być świętokupcem, co było niezgodne z doktryną kościelną. Poruszał kwestie materializmu Kościoła, ale również zauważał wartość języka czeskiego oraz Czechów w stosunku do uprzywilejowanego niemieckiego. Było to dość przełomowe dla jego epoki. Samostanowienie języka czeskiego to jeden z problemów, z którym Czesi na przestrzeni lat często się spotykali. Duchowny opowiadał się również za podążaniem za słowem Bożym, a gdy duchowni go nie przestrzegają, nie należy ich słuchać. Z obecnego punktu widzenia może wydawać się to oczywiste, jednak mając na względzie ówczesne działania Kościoła oraz Papiestwa, nie była to powszechna myśl. Podczas swojej działalności stał się rozpoznawalną osobistością, dzięki czemu ruch miał możliwość rozprzestrzenienia się – głównie na terytorium Czech właściwych (Łużyce oraz Śląsk były bardziej katolickie, a Morawy szybko zostały podporządkowane królowi Zygmuntowi Luksemburczykowi).

Po jego śmierci na stosie doszło do rozruchów społecznych, które doprowadziły do pierwszej defenestracji praskiej, a później do powstania ugrupowań husyckich. Jan Hus został wyniesiony do rangi męczennika, który walczy z problemami Kościoła oraz wstawia się za językiem czeskim. Już w tamtym momencie można mówić o pewnej mitologizacji i symbolice jego postaci. Ruch husycki nie tylko mitologizuje Husa, ale również inne postaci ówczesne dla tamtej epoki, m.in. Jana Żiżkę, wokół którego powstało wiele legend.

Co dalej? – Jan Hus i jego funkcje

Należy się jednak zastanowić, dlaczego są to postacie, do których się wraca oraz dlaczego mają taki wpływ na samoświadomość Czechów jako narodu. Odpowiedzią są kolejne postaci historyczne, które dążyły do odrodzenia się tożsamości narodowej Czechów lub do utworzenia ich samodzielnego państwa. František Palacký był jednym z tych, którzy starali się rozpowszechnić wiedzę na temat rewolucji husyckiej. Warto zaznaczyć, że František Palacký był jedną z najważniejszych postaci czeskiego odrodzenia. Zauważył jakie zagrożenie stanowi Rosja w kontekście rozpadu Austro-Węgier. Optował za zwiększeniem niezależności mniejszości w ramach monarchii, jednak nie za cenę bezpieczeństwa „małych narodów”. Obecnie uważa się go za „ojca narodu czeskiego”. W swoim dziele Dějiny národu českého v Čechách a v Moravě zauważył, że podstawami rewolucji były idee demokratyczne oraz wolnościowe. Opisał różnice między Taborem oraz Pragą w czasach ruchu husyckiego. Pragę uznawał za ośrodek, w którym odwoływano się do władzy jako głównej ostoi społeczeństwa obywatelskiego oraz religijnego, a z kolei Tabor wiązał się z elementami demokratycznymi – opierał się na grupie osób w pewien sposób odrzuconych lub pokrzywdzonych, byli to m.in. rozbójnicy, niższa szlachta oraz chłopi, dla których liczyła się wolność. Tomáš Garrigue Masaryk, bazując na spuściźnie, również omówił rewolucję husycką. W swoim dziele Česká otázka zaznaczył, że husytyzm oraz, co za tym idzie wojny husyckie, były złotym wiekiem narodu czeskiego. Kolejnym z aspektów, które poruszył w swoim dziele, była idea jedności międzyludzkiej, którą nazywał „braterstwem”. Uważał, że jest to ważne pojęcie, ponieważ mogło ono umożliwić zdobycie niepodległości narodowi czeskiemu w ramach własnego państwa, a braterstwo jest jedną z cech nowoczesnego społeczeństwa, do której powinno się dążyć. Praca Masaryka była krytykowana przez niektórych badaczy, m.in. przez Josefa Pekařa, który uważał, że była napisana i zmanipulowana pod konkretną tezę autora. Chociaż historyk nie zgadzał się z takim przedstawieniem historii, praca wpłynęła na późniejszy obraz Jana Husa oraz husytyzmu.

Zrozumienie husytyzmu przez Masaryka oraz Palackiego zostało wykorzystane przez socjalistów. Karl Kautsky, polityk socjalistyczny, wykorzystał dzieło Františka Palackiego w celu ukazania husytów, a zwłaszcza Taboru, jako prekursorów marksizmu. Zgadzał się z obrazem Pragi oraz Taboru jako dwóch biegunów, gdzie Praga reprezentowała wartości arystokratyczne, a Tabor wartości demokratyczne, jednak w odcieniu komunistycznym, zwłaszcza w kontekście własności wspólnej oraz wspólnego finansowania różnych instytucji. Stwierdził też, że wojny husyckie mają zabarwienie walki klas. Walka husytów z fiskalizmem Kościelnym odbywała się jednocześnie z walką z wyzyskiem niemieckim, przy czym Niemcy byli grupą uprzywilejowaną, np. na Uniwersytecie Karola. Socjalistom współczesnym Kautskiemu oraz późniejszym udało się dobrze zmodyfikować obraz husytyzmu, ponieważ mieli odpowiednie ku temu podstawy, jakimi były Dějiny národu českého v Čechách a v Moravě. Było to możliwe między innymi dlatego, że Palacký nie był katolikiem, a protestantem-nacjonalistą, co miało istotny wpływ na to, jak interpretował źródła historyczne. Protestantyzm jest religią bardziej liberalną niż Katolicyzm. Ważne było też to, że Kautsky ukazał, że koncept wspólnoty socjalistycznej ma swoje korzenie wcześniej, właśnie w XIV oraz XV wieku. Jego idea była na tyle uniwersalna, że następcy mogli ją rozwijać, bez konieczności wymyślania czegoś innowacyjnego.

Wpływ na ten pogląd miał również Zdeněk Nejedlý. Jest to kolejny polityk Partii Komunistycznej, który skupił się na przedstawieniu husytyzmu oraz samego Jana Husa w kontekście socjalistycznym. Nie zgadzał się z niektórymi poglądami Masaryka, m.in. na temat tego, że ruch husycki opierał się tylko na kwestiach moralnych i religijnych. Nejedlý uważał, że wojny husyckie miały wymiar czysto narodowowyzwoleńczy. Tak samo jak Kautsky, bazował na koncepcji historii czeskiej Palackiego tak naprawdę od początku swojej kariery politycznej. Zgodził się z większością procesów opisanych przez Palackiego, ale tak samo jak w przypadku dobytku Masaryka, stwierdził, że rewolucja dotyczyła jedynie niesprawiedliwości społecznych, nie religijnych. Według niego Jan Hus pomijał kwestie Boga na rzecz pomocy ludowi, który cierpi. Można powiedzieć, że Husa tak naprawdę obdarto z idei, które głosił. Skupiono się jedynie na kwestiach społecznych. Pomija się ideę prawdy, którą propagował duchowny jako Prawdziwego Chrystusa oraz to, że problematyczną kwestią dotyczącą Kościoła było nieprzestrzeganie zasad wiary. Nie chodziło o żaden ruch wyzwoleńczy, a o zgodność życia z religią i jej zasadami, jednak trzeba przyznać, że Nejedlý dobrze przemyślał swoje działanie, które miało na celu legitymizację działań partii jako przedłużenia rewolucji husyckiej, mających bronić interesów ,,uciemiężonych” Czechów w kontekście zagrożenia ze strony Niemców. Według prac Nejedlego Jan Hus był po prostu komunistą.

Obecnie kaznodzieja jest nadal obecny w życiu Czechów, tylko już nie w kwestiach rewolucyjno-wyzwoleńczych. Wspomina się śmierć mistrza Jana Husa 6 lipca, który to dzień jest świętem państwowym. W ten dzień odbywa się Husfest, czyli festiwal, który swoją główną siedzibę ma w Husincu. Jest to święto, które następuje po Dniu słowiańskich apostołów Cyryla i Metodego (5 lipca), co może wpływać na dobre odbieranie tych świąt oraz korzystanie z długiego weekendu w lecie. Kolejna kwestia nie dotyczy już zwykłych obywateli, ale państwowości czeskiej oraz władzy. Ważnym elementem jest wspominane już motto „Prawda zawsze zwycięży”. Jest używane w okrojonej wersji jako „Pravda vítězí” na sztandarze prezydenta Republiki Czeskiej od uchwalenia tego prawa w 1992. Hasło pojawiało się również na Wielkim herbie Republiki Czechosłowackiej. Pokazuje to, że Jan Hus od zawsze jest wszechobecny w świadomości czeskiej oraz w kulturze Czechów.

Podsumowanie

Problematyka tego, jak obecnie nazywać duchownego i jaki można mieć stosunek do husytów, jest skomplikowana. Na przestrzeni lat ich wizerunek był zmieniany, modyfikowany pod określoną tezę i konkretną potrzebę danych grup oraz ich przedstawicieli. Pod kątem działalności Jana Husa podczas jego życia oraz roli jaką odegrał w ruchu husyckim można zastanawiać się, czy był on tylko duchownym, czy może już liderem, jednak w późniejszym okresie, nawet samych wojen husyckich, można doszukiwać się użycia go jako symbolu męczeństwa i poświęcenia. Trzeba przyznać, że nie odegrał najważniejszej roli w samych wojnach husyckich, a był jedynie zapalnikiem do rewolucji. W późniejszych okresach, np. Wiosny Ludów, duchowny był medium w „obudzeniu” narodu w pracach Palackiego, a później został użyty przez Masaryka pod swoją tezę braterstwa, z którą nie zgadzali się niektórzy uczeni. Najbardziej wypaczoną wersję Husa oraz husytyzmu można było poznać w dziełach socjalistów, którzy odebrali mu jego idee religijne i walkę o Prawdę, jaką jest Jezus Chrystus. Kaznodzieja został wykorzystany jako symbol początków socjalizmu, zanim jeszcze ten ruch powstał. Nie powinno zastanawiać się jedynie nad tym, czy jest liderem, czy po prostu duchownym. Po tylu zmianach, które przeszedł w literaturze i kulturze, można jedynie stwierdzić, że jest symbolem.